Nhật Bản siết chặt kiểm soát người nước ngoài giữa làn sóng bất mãn trong nước

Sau nhiều năm theo đuổi chính sách mở cửa để bù đắp tình trạng thiếu hụt lao động và thúc đẩy du lịch, Nhật Bản đang dần thay đổi chiến lược. Chính phủ nước này đã công bố kế hoạch kiểm soát chặt chẽ hơn hoạt động của người nước ngoài tại quốc gia vốn nổi tiếng với trật tự và kỷ luật xã hội.

Một văn phòng đặc biệt cho một vấn đề nhạy cảm

Ngày 15/7, Thủ tướng Shigeru Ishiba ra quyết định thành lập Văn phòng Thúc đẩy Một xã hội chung sống hài hòa với người nước ngoài (OPSHCFN) – cơ quan mới chịu trách nhiệm phối hợp chính sách liên quan đến cư dân ngoại quốc tại Nhật.

Văn phòng sẽ giám sát nhiều lĩnh vực nhạy cảm như nhập cư, sở hữu bất động sản, thanh toán dịch vụ công và bảo hiểm xã hội. Ông Ishiba mô tả đây là “trung tâm chỉ huy” mới, nhằm phản ứng trước thực trạng ngày càng nhiều trường hợp người nước ngoài vi phạm pháp luật hoặc gây ảnh hưởng đến trật tự xã hội.

Chính phủ cũng cân nhắc sửa đổi chính sách thị thực, bao gồm cấm nhập cảnh hoặc cấp visa cho những người không thanh toán chi phí y tế trong thời gian lưu trú.

Thủ tướng Nhật Bản Shigeru Ishiba tại Tokyo ngày 14/3

Khi du khách trở thành tâm điểm của chỉ trích

Lượng khách quốc tế tới Nhật Bản trong nửa đầu năm 2025 đạt mức kỷ lục 21,5 triệu lượt – cao nhất từ trước đến nay. Tuy nhiên, sự bùng nổ du lịch cũng đi kèm làn sóng chỉ trích từ người dân địa phương. Những hành vi thiếu ý thức như xả rác, chen lấn, chiếm dụng không gian công cộng hoặc tranh chỗ tại các suối nước nóng truyền thống khiến nhiều người dân tỏ ra mệt mỏi.

Một số điểm tham quan nổi tiếng – trong đó có khu vực ngắm núi Phú Sĩ – buộc phải tạm đóng cửa do cư dân địa phương liên tục phản đối tình trạng quá tải.

Không chỉ dừng ở lĩnh vực du lịch, người nước ngoài còn bị cáo buộc là nguyên nhân đẩy giá bất động sản tăng cao do đầu tư ồ ạt, gây thiếu hụt lương thực như gạo, và thậm chí là lạm phát.

Một bộ phận người dân Nhật Bản tin rằng lao động nhập cư đang chiếm mất cơ hội việc làm và được hưởng nhiều ưu đãi hơn so với cư dân bản địa. Trong khi đó, giới chuyên gia cảnh báo những nhận định đó không phản ánh thực tế. “Các số liệu cho thấy không có chênh lệch đáng kể về tỷ lệ phạm tội giữa người Nhật và người nước ngoài,” Giáo sư Shunsuke Tanabe (ĐH Waseda) nhấn mạnh. Ông cho rằng nhiều chính trị gia đang lợi dụng tâm lý hoài nghi người nhập cư để tìm kiếm ủng hộ trong bối cảnh vận động tranh cử.

Theo Bộ Tư pháp, số người nước ngoài bị bắt tại Nhật năm 2023 chiếm 5,3% tổng số vụ án – tương đương khoảng 9.700 người – không phải là một con số đột biến so với sự gia tăng dân số người nước ngoài.

Một góc phố Shibuya ở thủ đô Tokyo, Nhật Bản

Lá bài chính trị giữa mùa bầu cử

Với cuộc bầu cử Thượng viện diễn ra ngày 20/7, vấn đề người nhập cư trở thành tâm điểm tranh cãi. Thủ tướng Ishiba và đảng Dân chủ Tự do (LDP) đang đối mặt với áp lực lớn khi phải giành lại thế đa số sau thất bại ở Hạ viện năm ngoái.

Sự trỗi dậy của các đảng cánh hữu như Sanseito đang gây sức ép lên chính phủ. Đảng này dự kiến có thể giành được từ 10 đến 15 ghế tại Thượng viện, đủ để gây ảnh hưởng đến cục diện chính trị. “Họ không hô hào phân biệt chủng tộc công khai, nhưng rõ ràng đang khai thác tâm lý bất an của cử tri để xây dựng hình ảnh là những người bảo vệ bản sắc Nhật Bản,” Jeffrey Hall, giảng viên Đại học Quốc tế Kanda, nhận xét.

Dù cứng rắn hơn với người nước ngoài, chính phủ Nhật Bản vẫn không thể phủ nhận vai trò quan trọng của lao động nhập cư đối với nền kinh tế đang già hóa. Với tỷ lệ sinh chỉ còn 1,15 (năm 2024), thấp hơn nhiều so với mức 2,1 cần thiết để duy trì dân số, Nhật Bản đang phải đối mặt với nguy cơ thiếu hụt lao động nghiêm trọng.

Hiện nước này có khoảng 2,3 triệu lao động nước ngoài – con số cao kỷ lục, chủ yếu làm việc trong các ngành điều dưỡng, xây dựng và hàng không. Chính phủ từng áp dụng chính sách nới lỏng thị thực và khuyến khích định cư, nhưng nay lại đang đối mặt với áp lực phải siết lại kiểm soát.

Trong khi đó, Thủ tướng Ishiba cố gắng giữ thế cân bằng. “Chúng ta cần một xã hội cởi mở nhưng có trật tự. Điều quan trọng là phải chấp nhận một mức độ nhập cư phù hợp, đồng thời đảm bảo người dân và người nước ngoài có thể chung sống hài hòa,” ông phát biểu trong thông báo ngày 15/7.